Kết nối liên vùng là chìa khóa hình thành khu thương mại tự do thế hệ mới tại TP.HCM

Đây là nội dung được nhiều chuyên gia nhấn mạnh tại hội thảo "Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu thương mại tự do TP.HCM" tổ chức ngày 27-1.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh TP.HCM bước vào giai đoạn phát triển mới sau khi mở rộng không gian kinh tế, hướng tới mô hình siêu đô thị tích hợp công nghiệp - logistics - dịch vụ tài chính. Theo các chuyên gia, nếu chỉ nhìn FTZ như một khu phi thuế quan độc lập thì khó tạo đột phá. Ngược lại, đặt FTZ trong tổng thể liên kết vùng mới có thể khai thác hết tiềm năng.

Tư duy "siêu vùng" và vai trò của Cái Mép Hạ
Theo ông Vũ Chí Kiên, Phó viện trưởng, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã mở ra một chương mới cho TP.HCM với quy mô diện tích hơn 6.770km2.

Tổng giá trị GRDP năm 2025 của thành phố ước tính 3,03 triệu tỉ đồng, tăng hơn 1,5 lần so với năm 2020, chiếm 23,5% GDP cả nước. GRDP bình quân đầu người ước đạt 220 triệu đồng, gấp 1,7 lần cả nước. Thu ngân sách nhà nước dự kiến đạt 737.000 tỉ đồng, chiếm 36,7% tổng thu ngân sách quốc gia.

Việc này đã đưa TP.HCM từ vị thế một đô thị trung tâm sang một siêu vùng đô thị - công nghiệp - logistics, với đầy đủ các cấu phần sản xuất, logistics hàng hải - hàng không và dịch vụ tài chính quốc tế.

Trong cấu trúc mới này, Cái Mép Hạ được xác định là cửa ngõ hàng hải quốc tế trực tiếp của TP.HCM, đồng thời là vị trí chiến lược để hình thành khu thương mại tự do thế hệ mới. FTZ Cái Mép Hạ không chỉ thực hiện chức năng trung chuyển hàng hóa, mà còn đóng vai trò "hạt nhân lan tỏa", tái định hình chuỗi giá trị liên vùng theo hướng hiệu quả hơn.

Ông Kiên cho rằng lợi thế cảng nước sâu, khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải quốc tế giúp Cái Mép Hạ trở thành điểm tựa để TP.HCM nâng cấp vai trò trong chuỗi logistics khu vực Đông Nam Á.

Một điểm nhấn quan trọng tại hội thảo là đề xuất mô hình kết nối cộng sinh giữa khu thương mại tự do Cái Mép Hạ và khu vực gắn với sân bay Long Thành, tạo thành trục logistics hàng hải - hàng không liên hoàn, không thể tách rời.

Theo đó, Cái Mép Hạ được xác định là "cửa ngõ hàng hải", trong khi khu vực Đồng Nai đóng vai trò "cửa ngõ hàng không" sản xuất công nghệ cao và logistics hàng không. Hàng hóa từ các trung tâm sản xuất tại Bình Dương và Đồng Nai có thể được chế biến sâu, đóng gói, kiểm định trước khi đưa về FTZ Cái Mép Hạ để xuất khẩu. Ngược lại, nguyên liệu nhập khẩu qua cảng biển sẽ trở thành đầu vào trực tiếp cho các nhà máy trong vùng.

Cách tiếp cận này giúp tối ưu hóa chi phí logistics, rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa, đồng thời khai thác hiệu quả cả cảng biển nước sâu lẫn sân bay quốc tế Long Thành - hai hạ tầng chiến lược của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Đột phá thể chế để FTZ vận hành thông suốt
Bên cạnh hạ tầng vật chất, ông Vũ Chí Kiên nhấn mạnh vai trò quyết định của đột phá thể chế và mô hình quản trị. Bởi theo Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, để FTZ thế hệ mới vận hành hiệu quả, cần thiết lập một "luồng xanh" thể chế liên vùng, giảm tối đa các rào cản hành chính giữa các địa phương.

Một số đề xuất được đưa ra gồm xây dựng cơ chế quản trị tích hợp, trong đó TP.HCM đóng vai trò hạt nhân điều phối dòng chảy hàng hóa và dịch vụ giữa các khu thương mại tự do và vùng phụ cận. Triển khai mô hình sandbox pháp lý cho các lĩnh vực mới như logistics công nghệ cao, tài chính quốc tế, thương mại số. Đồng thời thành lập ban quản lý FTZ chuyên trách với thẩm quyền đủ mạnh để xử lý nhanh các thủ tục đầu tư, đất đai, hạ tầng và lao động.

Ông Kiên nhấn mạnh việc thành lập khu thương mại tự do Cái Mép Hạ là chiến lược tự chủ và nâng tầm vị thế kinh tế của TP.HCM. Đưa FTZ Cái Mép Hạ vào tâm điểm của quy hoạch tổng thể TP.HCM đến năm 2045. Việc này còn đảm bảo sự đồng bộ giữa hạ tầng cứng (giao thông đa phương thức) và hạ tầng mềm (thể chế đặc thù), áp dụng mô hình đối tác công - tư (PPP) để thu hút các nhà đầu tư chiến lược có năng lực dẫn dắt chuỗi cung ứng toàn cầu.

"Sự hình thành của khu thương mại tự do Cái Mép Hạ sẽ là minh chứng cho tư duy đổi mới của TP.HCM, không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng nội tại mà còn là đầu tàu dẫn dắt cả vùng Đông Nam Bộ vươn tầm quốc tế", ông Kiên nói.

Theo các chuyên gia, chỉ khi hạ tầng cứng đi cùng hạ tầng mềm, khu thương mại tự do mới thực sự trở thành không gian kinh tế mở, có khả năng cạnh tranh với các trung tâm logistics trong khu vực.

Thí điểm FTZ Cái Mép Hạ theo chuẩn quốc tế
Ông Trần Việt Hà, Phó trưởng Ban Quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp (HEPZA) nhấn mạnh mục tiêu đưa FTZ Cái Mép Hạ trở thành mô hình tiên phong, thí điểm và tích lũy kinh nghiệm với các thể chế vượt trội. 

FTZ có môi trường đầu tư và thương mại tự do theo tiêu chuẩn quốc tế để thúc đẩy đổi mới thể chế, là động lực tăng trưởng mới, tạo nền tảng phát triển TP.HCM trở thành trung tâm kinh tế biển trong khu vực Đông Nam Á. Qua đó tạo không gian phát triển nhanh, bền vững, hội nhập cho vùng Đông Nam Bộ và cả nước.

Cùng đó, ông Hà cho biết khu thương mại tự do gắn với cảng biển tại khu vực Cái Mép Hạ sẽ lấy kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn làm trọng tâm và động lực phát triển. Là trung tâm logistics xanh và cảng trung chuyển hàng hóa quốc tế đóng vai trò là đầu mối quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua gắn kết chặt chẽ giữa cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải và cảng hàng không quốc tế Long Thành. 

FTZ TP.HCM sẽ là trung tâm sản xuất xanh, xuất khẩu các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, tích hợp công nghệ tiên tiến và thân thiện với môi trường. Là trung tâm đổi mới sáng tạo với cơ sở hạ tầng tích hợp, thông minh, hiện đại. Là trung tâm thu hút nhân tài và trụ sở chính khu vực của các tập đoàn đa quốc gia về logistics, dịch vụ hàng hải, thương mại quốc tế…

Hội thảo được xem là bước khởi đầu quan trọng trong quá trình cụ thể hóa mô hình khu thương mại tự do tại TP.HCM. Nhiều ý kiến cho rằng việc hình thành khu thương mại tự do Cái Mép Hạ không chỉ nhằm thu hút đầu tư hay tăng kim ngạch xuất nhập khẩu, mà còn là chiến lược nâng tầm vị thế kinh tế của TP.HCM và cả vùng Đông Nam Bộ trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Các chuyên gia thống nhất rằng kết nối liên vùng chính là "chìa khóa" để khu thương mại tự do không trở thành một dự án đơn lẻ, mà là động lực dẫn dắt quá trình tái cấu trúc không gian kinh tế, hướng tới mô hình tăng trưởng bền vững và giá trị gia tăng cao hơn cho TP.HCM trong dài hạn.